چکيده
گندم مهمترين غله از نظر سطح زير کشت، توليد و مصرف در ايران است که نگهداري آن از جنبههاي اقتصادي، صنعتي و بهداشتي حائز اهميت است. پژوهش حاضر به منظور بررسي عوامل محيطي موثر طي نگهداري گندم در سيلو و مقايسه آلودگي ميکروبي واريتههاي مختلف گندم استان گلستان طي دوره نگهداري، با هدف تعيين بهترين شرايط دما و رطوبت نسبي در سيلوي نگهداري گندم و بهترين واريته گندم از نظر مقاومت ميکروبي و عمر ماندگاري انجام شده است. نتايج بررسي نشان داد که واريته لاين 17 مقاومترين واريته از نظر تحمل شرايط مختلف نگهداري در سيلو ميباشد و چنانچه نتايج آزمونهاي ميکروبي نشان ميدهد کمترين ميزان آلودگي قارچي و يا آفات آشکار و پنهان در اين واريته مشاهده شد. اين در حالي است که واريته کوهدشت بيشترين ميزان آلودگي به آفات آشکار و پنهان و کلنيهاي قارچي را نشان داد و با افزايش دما و رطوبت سيلوي نگهداري، مقاومت واريته به طور قابل ملاحظه کاهش يافته و ميزان آلودگي افزايش يافت و در شرايط دماي 0C 35 و رطوبت 65% ميزان آفات آشکار و پنهان و درصد کلنيهاي قارچ به ترتيب به 156 و 7/44 درصد رسيد. به طور کلي با کاهش دما و رطوبت سيلوي نگهداري دانههاي گندم، مقاومت دانهها و عمر انباري آنها افزايش و رشد حشرات، آفات و قارچها کاهش يافت. بنابراين، ميتوان شرايط دمايي 0C 15 و رطوبت 45% را به عنوان بهترين دما و رطوبت در شرايط نگهداري دانههاي گندم در سيلو معرفي کرد.
فصل اول
مقدمه وکليات
1- مقدمه
1-1- گندم
گندم مهمترين غله از نظر سطح زير کشت، توليد و مصرف در ايران است. نگهداري گندم در فصل برداشت براي فصول ديگر از دوران نئوليتيک با گندم هاي اهدايي مردم به معابد آغاز گشت. اين کار اولين بار در بين النهرين با روش هاي ساده و ابتدايي متداول شد و به مرور زمان تکامل يافت. ذخيره سازي از گذشته به منظور استفاده غلات در فصل نا مناسب يا قحطي و جنگ انجام انجام گرديده است. ميزان خسارت در زمان نگهداري در طي سال، 10 درصد و در ايران10 تا 30 درصد غلات اعلام شده است که اين امر به خوبي بيانگر اهميت شناسايي محلهاي مناسب ذخيره سازي، شرايط بهينه نگهداري و راه هاي مبارزه با آفات و ساير تهديدها ميباشد (پايان، 1385). با توجه به توليد فراوان و نقش اصلي گندم و محصولات آردي آن در جيره غذايي انسان و حيوان، در صورت آلودگي با عوامل تهديد کننده سلامتي، نقش بسيار مهمي در به خطر انداختن سلامت انسان ميتواند ايفا نمايد. گندم در مزرعه و انبار ميتواند به وسيله ميکروارگانيسمهاي مختلف به ويژه قارچها مورد تهاجم قرار گيرد. قارچها از جمله ميکروارگانيسمهاي با فعاليت متابوليکي بالا ميباشند.(هوسني، 1986).
چنين فعاليت هاي متابوليکي در جريان رشد قارچها بر روي گندم، با ترشح آنزيمها و ترکيباتي تحت عنوان توکسينهاي قارچي همراه ميباشد که از يک طرف موجب بيماريهاي مختلف در بوته گندم يا فساد دانه هاي گندم در مزرعه و انبار ميشود و از طرف ديگر در مراحل مصرف ميتواند تهديد کننده جدي سلامت انسان باشد (موري و همکاران، 1979؛ اسميت و همکاران، 1985). از جمله سموم قارچي که در مطالعات مختلف مورد توجه زيادي قرار گرفته است، آفلاتوکسين ها ميباشند. اين سموم ميتوانند در انسان و يا حيوان باعث تخريب حاد کبد، سيروز کبد، القاي تومور و تاثيرات تراتوژنيک شوند (ICMSF، 1996).
به طور کلي نگهداري گندم از سه جنبه حائز اهميت ميباشد:
الف- جنبه اقتصادي: به دليل از بين رفتن و کاهش وزن ناشي از فعاليت آفات انباري و فساد و کپک زدگي حاصل از رطوبت و دماي بالا
ب- جنبه صنعتي: از لحاظ خاصيت آسياباني
ج- جنبه بهداشتي: باقي ماندن فضولات حشرات، جوندگان و همچنين لاشه آنها بر روي ماده غذايي که ميتواند سبب انتقال بيماريهاي مختلف گردد.
نگهداري گندم بايد به شکلي انجام گيرد که ويژگيهاي مطلوب دانه حفظ شود. بدين منظور گندم بايد در محل و شرايط مناسب نگهداري شود (عسگري ارده، 1384).
محلهاي ذخيره سازي گندم عموما به دو دسته سيلو و انبار تقسيم ميشوند.
1-2-سيلو
سيلو محلي براي نگهداري غلات است که ميتواند در حجمهاي مختلف و از مصالح گوناگون ساخته شود و از چندين کندو تشکيل ميگردد. کندو معمولا مخزن استوانهاي يا چند ضلعي براي نگهداري غلات ميباشد. سيلو از کلمه عبريselum گرفته شده که به يوناني selus ناميده ميشود و در زبان اسپانيايي silos خوانده ميشود. تاريخچه سيلو به انقلاب صنعتي اروپا برميگردد. در سال 1819 اولين سيلو جهان توسط مهندسان فرانسوي با استفاده از آجر و ساير مصالح بنايي ساخته شد. قبل از آن انبارهاي ساده براي ذخيره مواد غذايي استفاده ميگرديد (باقري، 1374).
1-3- انواع سيلو
انواع سيلو به دسته هاي بتوني، فلزي و چوبي تقسيم بندي ميشوند.
1-3-1- سيلوي بتوني
يکي از مطمئن ترين روشهاي نگهداري غلات استفاده از سيلوهاي بتوني است که از چندين کندو تشکيل شده است. گنجايش هر کندو معمولا 5000-500 و ارتفاع آن60-20 متر و قطر آن 12-5 متر است. جنس اين سيلوها بتون مسلح بوده و نياز به سرمايه گذاري زيادي دارد. از جمله مزاياي سيلوي بتوني عبارتند از: محافظت و نگهداري بلند مدت گندم، عايق مناسب در جهت نگهداري گندم در مقابل انتقال حرارت محيط و رطوبت، مقاومت در برابر خوردگي در مناطق مرطوب، جدا بودن کندوها و امکان محافظت گندم در مقابل حيوانات موذي، پرندگان و حشرات، امکان ذخيره سازي بلندمدت تا 12 ماه يا بيشتر، تخليه آسان گندم با استفاده از نيروي ثقل، مقاومت در برابر سيل، زلزله و طوفان، امکان کنترل ارتفاع گندم در کندوها به صورت مکانيزه، امکان کنترل درجه حرارت، امکان دوران گندم، امکان هوادهي از بدنه کندو، امکان ذخيره سازي گندم هاي مختلف در کندوهاي متفاوت به دليل منفک بودن کندوها از يکديگر، امکان صادرات گندم با اولويت واردات آن (رعايت اصل FIFO)، طول عمر مفيد بالا حدود 60 سال، ظرفيت بالاي ذخيره سازي، اشغال فضاي کم با توجه به ارتفاع زياد، استفاده بهينه از فضاي بين کندوها و قابليت استفاده براي محصولات مختلف. اما در هر صورت سيلوهاي بتوني داراي معايبي نيز ميباشند که از جمله آنها عباتند از: هزينه هاي بالاي ساخت و طراحي، هزينه بالاي نگهداري، امکان ايجاد ترک در بدنه، زمان بري پروژه، خطرات نشت گاز، زياد بودن مصالح و تجهيزات کارگاهي جهت ايجاد سيلوهاي بتوني و عدم امکان جابجايي سيلو (رجب زاده و همکاران، 1371).
شکل 1- شمايي از سيلوي بتوني
1-3-2- سيلوي فلزي
در چند سال اخير استفاده از سيلوهاي فلزي جهت نگهداري غلات متداول شده است . در كشور ما از اين نوع سيلو براي نگهداري ساير غلات مانند جو، ذرت و يا خوراك دام و طيور استفاده مي‏شود. جنس آن از فولاد يا آلياژهاي آلومينيم و ظرفيت آن 10000-500 تن مي‏باشد و چندين كندو مجاور هم قرار مي‏گيرند . ارتفاع كندوها معمولا كمتر از 20 متر و قطر آن 12-10 متر مي‏باشد . با توجه به اينكه در بسياري موارد غلات حاوي رطوبت بالا مانند ذرت در سيلوهاي فلزي نگهداري مي‏گردند، مي‏بايست اين نوع سيلوها مجهز به سيستم هوادهي قوي باشد تا از خود گرمائي و فساد احتمالي دانه جلوگيري به عمل آيد .(علي اکبر نيا و آذرباد، 1381).
شکل 2- شمايي از سيلوي فلزي
1-3-3- سيلوي چوبي
يكي از روشهاي نگهداري غلات استفاده از سيلوهاي چوبي مي‏باشد كه امروزه از اهميت كمتري برخوردار است.
شکل 3- شمايي از سيلوي چوبي
سازه، تاسيسات و تجهيزات سيلو – شامل قسمتهاي زير مي‏باشد:
– قپان و تجهيزات لازم براي كاميون و قطار
– تجهيزات لازم جهت تخليه غلات وارده شامل مكنده‏هاي نئوماتيكي، بيل‏هاي مكانيكي، جكهاي هيدروليكي و بونكرهاي ورودي، بالا برنده‏هاي كاسه‏اي و لوله‏اي مخصوص خود ريز گندم
– تجهيزات بوجاري شامل الكها , بوجاري مقدماتي و ثانوي – آسپيراتور , سپاراتور , ترييور , آهن ربا و باسكول
– دستگاههاي قرص گذاري و ضد عفوني كننده
– كندوهاي مخصوص براي ضد عفوني
– سيستم خشك كن
– سيستم هوادهي
– باسكولهاي مخصوص توزين مواد مستخرجه و ناخالصي‏ها
– تابلوهاي برق و سيستم كنترل و فرمان
1-4- انواع انبار
1-4-1- انبارهاي ساده
يكي از روشهاي ابتدائي نگهداري غلات استفاده از انبارهاي ساده است. انبار بايد غيرقابل نفوذ در مقابل رطوبت، حرارت، حشرات، كنه‏ها و جوندگان باشد. كف انبار بايد حداقل 1 متر از سطح زمين بالاتر و انبار مجهز به در و پنجره و هواكش جهت تهويه طبيعي باشد. پنجره‏ها بايد مجهز به توري سيمي و سايبان به منظور جلوگيري از نفوذ اشعه خورشيد و باران بوده و محل آن نزديك به سقف باشد. ابعاد انبار بستگي به ميزان محصول متفاوت است. ارتفاع آن حتي‏الامكان 5 متر مي‏باشد. ارتفاع محصول نگهداري شده در انبارهاي ساده نبايد از 80 درصد ارتفاع انبار تجاوز نمايد. چنانچه رطوبت دانه 16 درصد باشد، ارتفاع محصول نگهداري شده 5/1-1 متر و اگر 18-17 درصد باشد، ارتفاع محموله نبايد از 1 متر تجاوز نمايد (موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران، استاندارد شماره3989).
شکل 4- شمايي از انبار ساده
1-4-2- انبارهاي مكانيزه
انبارهايي مجهز به سيستم كنترل و حرارت و رطوبت نسبي با امكانات بارگيري و تخليه اتوماتيك هستند.
1-4-3- انبارهاي نيمه مكانيزه
انبارهايي هستند كه در آنها عمل تخليه بوسيله لودر و جكهاي مخصوص و يا ساير روشهاي دستي مشابه انجام مي‏شود . در اين انبارها به منظور جلوگيري از فساد دانه، دما و رطوبت نسبي بايد كنترل گردد.
1-4-4- نگهداري در فضاي باز با پوشش پلي اتيلن
اين روش بيشتر در مناطق خشك كه پراكندگي مراكز توليد در سطح وسيعي است براي نگهداري موقت غلات كه حاوي رطوبت پائين باشند، كاربرد دارد. براي اين منظور عمليات تسطيح زمين و زيرسازي محوطه مورد نظر با شيب مناسب و غير قابل نفوذ نمودن سطح آن انجام مي‏شود و سپس با استفاده از بلوكهاي سيماني بطول 3 متر و ارتفاع 90-85 سانتيمتر 2 ديواره طولي ايجاد و پس از بارگيري غله، روي آن با پوشش‏هاي پلي‏اتيلن مخصوص بطور كامل پوشانده مي‏شود . بطوري كه در مقابل رطوبت، دما و نور خورشيد مقاوم باشد.
1-4-5- نگهداري در كيسه‏هاي پلي اتيلن با استفاده از سيستم (VPS)
يكي ديگر از روشهاي ذخيره سازي غله كه در بعضي كشورها بصورت محدود مورد استفاده قرار مي‏گيرد، ذخيره‏سازي غله در كيسه‏هاي پلي‏اتيلن مي‏باشد. ضخامت ديواره كيسه‏ها حدود 2/5 ميلي‏متر و گنجايش آن تا چندين تن مي‏رسد . غله كه داراي رطوبت پائيني مي‏باشد، درون كيسه‏ها ريخته شده و هواي آن توسط دستگاه مخصوص خارج و سپس درب آن مسدود و غير قابل نفوذ مي‏گردد. بدين وسيله رطوبت و آفات نمي‏توانند به غله خسارت وارد كنند . با توجه به غير قابل نفوذ بودن كيسه‏ها در مواقع ضروري مي‏توان آنها را در محلهاي خاص حتي در دريا نگهداري نمود. هزينه نگهداري و ذخيره‏سازي در اين روش بالا مي‏باشد (مهري، 1387).
1-5- ذخيره سازي غلات
وجود فلور قارچي طبيعي و ساير ميکروارگانيسمهاي خارجي در غلات مشکلي جهاني است. پيشگيري و اجتناب از برخي خسارات حاصل از آنها امري بسيار مشکل است. خشک کردن غلات و استفاده از قارچ کشهاي غير سمي که هنوز به خوبي رايج نشده است (قبل و بعد از ذخيره سازي) تنها روش عملي و کاربردي براي کنترل آنهاست. فلور ميکروبي از طرق زير به غلات خسارت وارد ميکند: 1- گرمايش دانههاي مرطوب غلات که موجب چسبندگي و تخمير يا فساد محصول مي شود، 2- کاهش ارزش غذايي گندم در نتيجه تجزيه نشاسته و پروتئين، توليد سموم قارچي و ايجاد بوي نامطبوع، 3- به تاخير انداختن توانايي جوانه زدن از طريق صدمه زدن به جوانه.
حشرات به صورت حشره يا لارو از جوانه و اندوسپرم غلات تغذيه مي کنند. تغذيه اندوسپرم در غلات موجب کاهش وزن، ارزش غذايي و کيفيت غله در هنگام استفاده ميشود. خسارت به جوانه موجب کاهش در قدرت جوانه زني دانه ميشود. به هر حال، هر دو نوع تغذيه، موجب کاهش کارايي و قدرت بذر ميگردد.(رادمهر، 1376).
فاکتورهاي اصلي که منجر به گسترش حشرات در غلات ذخيره شده ميگردد، دما و رطوبت ميباشند. به طور کلي، شرايط مساعد براي بيشتر حشرات دمايي در حدود 30 درجه سانتي گراد و رطوبت نسبي 40 تا 80 درصد است. در دماي بالاتر از 40 درجه سانتي گراد تمام گونه هاي حشرات ميميرند و در دماي پايين تر از 20 درجه سانتي گراد توليد مثل آنها متوقف ميشود. در دماي پايين تر از 10 درجه سانتي گراد به حالت غير فعال در ميآيند. دماي مناسب ذخيره سازي گندم که موجب کاهش مشکلات آلودگي ميگردد، کمتر از 8 درجه سانتي گراد براي حشرات و قارچها و دماي زير 3 درجه سانتي گراد براي کنهها ميباشد. رطوبت نسبي هوا کمتر از 40 درصد توليد مثل را متوقف ميکند. گندم با رطوبت زير 10 درصد مانع رشد بسياري از آفات غلات ذخيره شده ميگردد (پايان، 1385).
1-6- تهديدات اصلي گندم ذخيره شده
تهديدات اصلي گندم ذخيره شده در انبار و سيلو به سه دسته اصلي حشرات، ميکروارگانيسمها و حيوانات موذي تقسيم بندي ميشوند.
1-6-1- حشرات
حشراتي مانند Tribolium confusum، Rhizoperta domenica، Sitophilus granaries و … در مدت کوتاهي منجر به خسارت بسيار زيادي ميشوند. آفات با فعاليت اوليه خود و تنفس باعث ايجاد گرما (پديده خود گرمايي خشک) شده و هر چه ميزان آلودگي بيشتر باشد دما بالاتر مي رود و ممکن است دما تا 40 درجه سانتي گراد هم بالا رود. با اندازه گيري دماي داخل آن مي توان به وجود آفات پي برد (شيخي، 1371).

شکل 5- حشرات آلوده کننده غلات
1-6-2- ميکروارگانيسمها
گندم درمزرعه و انبارميتواند بوسيله ميکروارگانيسم مختلف به ويژه قارچها موردتهاجم قرار گيرد. ازجمله سموم قارچي که درمطالعات مختلف موردتوجه قرارگرفته است افلاتوکسين ميباشد. اين سم ميتواند درانسان وحيوان باعث تخريب حاد کبد/سيروز کبد/القاي تومورد وتاثيرات تراتوژنيک شود. افلاتوکسين بوسيله قارچ هاي مختلف توليد ميشود ولي مهمترين قارچ توليدکننده ان درطبيعت اسپرژيلوس فلاووس ميباشد که غلات يکي از سوبستراهاي مناسب براي رشدان محسوب ميشود. هنگامي که رطوبت دانه از 14 درصد تجاوز کند يا در شرايطي که رطوبت نسبي هوا بالا باشد، کپکهايي نظير گونههاي Rhizopus، Aspergillus، Penicillium روي دانه رشد و مقدار زيادي از آن را فاسد ميکنند. در صورتي که رطوبت دانه از 30 درصد تجاوز کند، باکتريها نيز قادر به رشد روي دانه خواهند بود.

شکل 6- شمايي از قارچ رايزوپوس آلوده کننده غلات
1-6-3- حيوانات موذي
حيوانات موذي نظير موش خانگي، موش صحرايي خاکستري و سياه که در انبارهاي غير فني به گندم حمله ميکنند مقدار زيادي از گندم را مصرف و بقيه را به فضولات خود آلوده ميکنند. پرندگان نيز در صورت نفوذ به انبار باعث خسارات مشابهي ميشوند (موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران، استانداردشماره3998).
1-7- کنترل هجوم آفات انباري
مديريت کنترل کيفيت ذخيره سازي غلات شامل مراحل زير است:
– آماده سازي کندو پيش از ذخيره سازي
– کنترل دماي غلات ذخيره شده
نمونه گيري از غلات جهت بررسي وجود حشرات اختمالي، ميزان آسيب ديدگي، هوادهي يا دوران.
مراقبتهاي لازم در زمان نگهداري 1-8- گندم
1-8-1- كنترل عوامل محيطي
رطوبت نسبي هوا، دماي هوا و رطوبت موجود در دانه مهمترين عوامل موثر در فساد گندم هستند و با کنترل اين عوامل ساير عوامل مانند آفات انباري و ميکروارگانيسمها قادر به فعاليت چشمگير و موثر نيستند، بنابراين لازم است رطوبت و درجه حرارت گندم هاي ذخيره شده و محيط در طول مدت نگهداري غله، بطور مرتب اندازه‏گيري وکنترل شود. شرايط اپتيمم براي نگهداري درازمدت غلات عبارت است از:
– حداکثر رطوبت دانه : 12%
– حداکثر رطوبت نسبي هوا : 65%
– حداکثر درجه حرارت محيط : 0C 20
بديهي است که در صورت افزايش هر يک از پارامترهاي فوق، از عمر ذخيره سازي کاسته خواهد شد. درصد رطوبت دانه و درصد رطوبت نسبي هوا جهت شروع مرحله بحراني نگهداري غلات، به ترتيب 15 درصد و 75 درصد مي‌باشد. در صورتيكه سيستم ذخيرهسازي فاقد امكانات هوادهي باشد و رطوبت گندم بيشتر از 12% باشد، بهتر است گندم بيش از 6 ماه نگهداري نشود. دماي كندوها در سيلوهاي فلزي و بتوني، به وسيله حرارتسنجهاي كابلي كه داخل كندوها نصب شده ثبت ميشود. سيستمهاي تشخيص دما در سيلوهاي فلزي براي گندم بسيار مهم است زيرا ديواره هاي اين سيلوها رساناي خوبي براي گرما بوده و تغييرات دماي بيرون را به دانه منتقل ميکنند.
در انبارهاي افقي نيز دما را با استفاده پروبهاي ويژهاي كه داراي حسگرهاي الكتريكي هستند، ميتوان سنجيد. در صورت عدم دسترسي به اين تجهيزات، با نمونه برداري از عمق توده غلات و اندازه گيري دماي آن به صورت دستي ميتوان دما را ثبت نمود (مينايي و همکاران، 1384).
براي کنترل دما وکاهش رطوبت در سيستمهاي ذخيره سازي استفاده از فنهاي تهويه و خنک کننده و عمليات دوران توصيه ميگردد. چنانچه درجه حرارت غله از 32 درجه سلسيوس تجاوز نمايد، بايد نسبت به دوران غله اقدام نمود. اصول عمل دوران بر پايه جابجائي غله از كندوئي به كندوي ديگر با نوار نقاله و تجهيزات مربوط به منظور كاهش دما مي‏باشد.
به منظور کاهش دما و جلوگيري از عمل کندانس رطوبت در سيلوهاي فلزي نيز عمل هوادهي ازپائين سيلو انجام مي شود و ضمن اين که هوا از پائين به بالا حرکت مي کند تمام دانه ها هوا را به طور مناسب دريافت ميکنند.
در انبارهاي افقي، براي پيشگيري از افزايش رطوبت و دما، عمليات تهويه ميتواند موثر باشد. در مناطقي که اختلاف دماي روز و شب زياد است ميتوان از تهويه طبيعي استفاده کرد، يعني در هنگام شب دربها و پنجرهها را باز نمود تا هواي تازه جاي هواي گرم و مرطوب انبار را بگيرد. به طور کلي در صورت افزايش دما و رطوبت غله در انبارهاي روباز يا انبارهاي ساده به دليل عدم دسترسي به امکانات دوران يا سرد کردن بهتر است نسبت به تخليه انبار اقدام شود. از جمله عواملي که بر روي کندوه اثر مي گذارد درجه حرارت بيرون کندوهاست.
چنانچه گندمها دچاركپك زدگي شوند، خنك كردن، مشكل را حل نميكند و مي بايست در اسرع وقت گندم را از انبار خارج و تعيين تکليف نمود. استفاده از رنگبرها يا برخي موادشيميايي ديگر براي پوشاندن بوي كپكزدگي، غيرمجاز ميباشد. همچنين تنفس اسپورهاي كپك ميتواند عوارض كوتاه مدت و بلند مدتي بروي سلامتي انسان داشته باشد.
1-8-2- کنترل آلودگي به آفات انباري
آفات انباري آفاتي هستند كه از غلات و فرآوردههاي آنها، طي دوره نگهداري تا زمان مصرف نهايي، تغذيه و به آن متداولترين و شايعترين انواع آفات انباري گندم به شرح زير است خسارت وارد ميكنند.
Cryptolestes spp.
Ephestia spp.
Oryzaephilus spp.
Rhyzopertha dominica.
Sitophilus spp.
Tribolium spp.
Trogoderma spp.

مهمترين عوامل پيشگيرانه که در مبارزه با آفات بايد مورد توجه قرار گيرد، به شرح زير است:
– کنترل مستمر محيط انبار و سيلوها
– بررسي و بازديد مواد اوليه، قبل و در هنگام ورود به طور دقيق
– در نظر داشـتن عوامل مهار کننده رشـد و تکثيـر آفات. به عنوان مثال توري، در و پنـجره، الکها، دسـتگاههاي بوجاري مي بايست به طور مرتب کنترل گردند.
– مانيتورينگ مستمر براي بررسي وجود و تخمين جمعيت آفات به منظور پيش گيري و شناسايي نقاط بحراني و مداخله به موقع براي کنترل آفات انباري (قلي زاده و همکاران، 1389)
دو فاکتور اصلي براي محدود کردن رشد آفات، دما و رطوبت است. به کنترل اين دو عامل به عنوان روش پيشگيري از آلودگيهاي انباري ميبايست توجه نمود. به طور کلي کنترل آفات انباري شامل اقدامات زير ميباشد:
الف- نمونه برداريهاي منظم جهت تشخيص آلودگي
رايج ترين و سريع ترين تشخيص آلودگي، نمونه برداري و الک کردن نمونه به منظور يافتن آفات است، روشهاي ديگري مثل تله هاي لولهاي و ليواني، يا ميکروفنهاي حساس و تله‏هاي آغشته به مواد شيميايي است که مسلما دقت بيشتري دارند.
يکي از روشهاي غير مستقيم اما موثر در شناسايي آفات اندازه گيري دماي محموله است، زيرا رابطه مستقيمي بين فعاليت آفات و افزايش دماي محموله وجود دارد. مرتباً كندوهاي ذخيره سازي گندم را سركشي كنيد و به دنبال رطوبت انباشته، حشرات و بوي نامطبوع باشيد. از تمام حواس پنجگانه خود استفاده كنيد. با نحوه تشخيص آفات گندم آشنا شويد. براي بازرسي صحيح گندم، يك بمبوي ويژه گندم، الك براي جدا كردن حشرات از نمونههاي گندم و وسيلهاي براي اندازه‌گيري دماي دانه‌ها مورد نياز است. حرارت سنج ها در كندو هاي ذخيره‌سازي روشي عالي براي كنترل دما هستند. راه ديگري براي اندازهگيري دما بستن يك دماسنج به يك ميله و فرو كردن آن داخل دانهها مي‌باشد.
در طول مدت ذخيره گندم، بازديد ماهانه را بصورت مرتب انجام دهيد تا بتوانيد تغييرات احتمالي از جمله علائم زودرس آلودگي به حشره، مرطوب بودن يا گرم شدن گندم را شناسايي نماييد. بازديدها مخصوصاً در فصل تابستان و اوايل پاييز وقتيكه دماي گندم براي رشد حشره مساعد شده بسيار مهم ميباشد. در اين فصل از سال بايد دوبار در يك ماه از گندم بازديد بعمل آيد.
ب- ضدعفوني و سم پاشي محموله آلوده براساس روشهاي صحيح
پس از مشاهده آلودگي، عمليات ضدعفوني به صورت گازدهي با فسفين انجام ميشود.
1-8-3- احتياطات کلي
احتياطاتي كه قبل از شروع فوميگاسيون و در طول مدت آن صرف نظر از نوع سموم گازي كه مصرف مي‏شود بايستي رعايت گردد بشرح زير مي‏باشد :
– نگهداري سموم در محل خنك خشك ، داراي تهويه مناسب و دور از دسترس افراد غير مسئول
-كنترل عدم حضور و تردد انسان در محل فوميگاسيون و اطراف محل فوميگاسيون در طول مدت عمل تا پايان عمل تهويه
– كنترل عدم حضور حيوانات اهلي در محل فوميگاسيون و در صورت وجود انتقال آنها به محل امن
نصب علائم اعلام خطر براي جلوگيري از ورود اشخاص به محوطه فوميگاسيون در محل فوميگاسيون و بر روي تمام در و پنجره‏هاي ورود و خروج قبل از شروع عمل و حفظ آن تا پايان عمل تهويه.
-در دسترس داشتن جعبه وسائل كمكهاي اوليه برحسب نوع سموم مورد مصرف (باقري، 1374).
1-8-3-1- احتياطات خاص فسفين
– فسفين گازي است بسيار سمي كه نبايد توسط نيروي غير متخصص استفاده شود.
– حين عمليات ضدعفوني از دستكش و لباس کار وماسک مخصوص گاز فسفين استفاده شود.
-در موقع كار بايد از خوردن، آشاميدن و استعمال دخانيات پرهيز شود.
– از تمامي راهنمايي هاي شركت سازنده و توصيه هاي ايمني که روي محصول درج شده است، پيروي شود.
1-8-3-2- جوانب ايمني کار با گاز فسفين
اين گاز روي سيستم اعصاب مركزي اثر مي گذارد و مشكلات ريوي و تنفسي ايجاد ميكند. علائم ظهور اثر گاز فسفين به شرح زير است:
PPM 2000 – مرگ در عرض مدت كوتاه
PPM500 – مرگ در عرض 45 دقيقه
PPM150 – عوارض جدي بعد از 1 ساعت
لازم به ذکر است حداكثر غلظتي از فسفين در هوا كه براي انسان ايجاد مسموميت نکند، در كشورهاي مختلف بين 0/18-0/54 ميلي گرم در مترمكعب هوا تعيين شده است و خوشبختانه اين گاز در غلظت‏هاي بيشتر از PPM 0/02 با بوي تند شبيه سير يا کاربيد، آگاهي دهنده از وجود گاز مي‏باشد .
نحوه عمل ضدعفوني با فسفين
حداقل شرايط لازم براي ضدعفوني با فسفين عبارت است از:
– انجام عمليات توسط افراد آموزش ديده و متخصص
– غير قابل نفوذ بودن محدوده تحت ضدعفوني
– استفاده از دوز مناسب گاز و توزيع مناسب آن در کل سطوح ضد عفوني
گاز فسفين گازي است سبك و بي رنگ كه به سهولت گسترش مييابد. چنانچه محيط و محفظه ضدعفوني كاملاً مسدود نباشد، گاز فسفين قبل از آنكه حشرات را از پاي درآورد در اتمسفر هوا پراكنده ميگردد. بنابراين محفظه ضدعفوني بايد كاملاً بسته باشد. اهميت غير قابل نفوذ يا سيل كردن در فوميگاسيون با فسفين اهميت بسزايي دارد.
ميزان دوز لازم براي عمليات فوميگاسيون نيز، بستگي به گونه آفت و دوره زندگي آن دارد. به طور کلي زماني كه درجه حرارت محموله بيشتر از 15 درجه باشد و انبارها و سيلوها نيز كاملاً بسته باشند، ميتوان فرمول عمومي 5/1 گرم گاز فسفين در هر متر مكعب را به كار برد. اگر چه اين مقدار در صورت لزوم به 2 تا 3 برابر افزايش مييابد. براي مثال اين مقدار براي لاروها و حشره Tragoderma granarium در مرحله خواب زمستاني و ساير حشرات مقاوم تا 6-3 گرم به ازاي هر متر مربع افزايش مييابد .
ميزان گاز فسفين مصرفي بستگي به حجم محفظه ضد عفوني نيز دارد و پر يا خالي بودن و يا نيمه پر بودن محفظه ضد عفوني حائز اهميت است .
– کافي بودن زمان ضد عفوني
به طور کلي فسفين گـــــازي است كه به كندي عمل ميكند. حداقل مدت زمان ضدعفوني با گاز فسفين در درجه حرارت 30 درجه، حداقل 4 روز ودر درجه حرارت 20 درجه، 7-5 روز است.رعايت مدت زمان ضدعفوني فوق العاده مهم است. هر چه طول مدت ضدعفوني بيشتر باشد ، ضدعفوني موثرتر است .
به طور کلي حشرات داراي چهار مرحله دوره زندگي هستند كه عبارت است از : تخم، لارو، شفيره و حشره بالغ و حشرات در دوره لاروي و بالغ، نسبت به گاز فسفين بسيار حساس بوده و به راحتي تلف ميشوند، ولي ساير دوره ها به خصوص دوره شفيرگي داراي حساسيت كمتري بوده و به راحتي از بين نميروند .
در طول مدت زمان ضدعفوني، حشره از دوره زندگي كه حساسيت كمتري نسبت به گاز فسفين دارد. به دورهاي كه بيشتر حساس ميباشد، تبديل شده و سپس از بين ميرود (به طور مثال از مرحله تخم به مرحله لاروي و يا از حالت شفيرگي به حشره بالغ تبديل ميگردد) و اما در يك ضدعفوني ناموفق ، تنها حشرات در مراحل حساس از بين رفته و مراحل غير حساس مانند تخم و شفيره سالم باقيمانده و دوباره محموله را آلوده مينمايد .
اين ســـــرعت دگـرگوني در حشرات، بستگي مستقيم به درجه حرارت محيط دارد. مدت ضدعفوني در درجه حرارت هاي بالا، كوتاهتر و در درجه حرارت هاي پايين، طولاني تر ميگردد. بنابراين رعايت مدت زمان ضدعفوني بسيار مهم است. ولي در هر صورت يك دوره زماني حداقل وجود دارد كه نمي توان طول دوره ضدعفوني را از آن كوتاهتر نمود (حتي اگر ميزان دز مصرفي را بالاتر ببريم).
– انجام عمليات مطلوب هوادهي در خاتمه کار
محدوده ضدعفوني شده پس از پايان عمليات ميبايست به ترتيبي هوادهي گردد كه غلظت گاز فسفين باقيمانده در هنگام تخليه انبار يا سيلو، از حد مجاز تجاوز ننمايد. در پايان عمليات ضدعفوني بايد تا آنجا كه امكان دارد هواكش ها، دربها و پنجرههاي ساختمان را باز کرده و در مورد کيسههاي تحت فوميگاسيون، پوششها برداشته شود. در هنگام برداشتن پوشش و عمليات هوادهي ، ميبايست از ماسك استفاده شود.سپس ساختمان را براي مدتي مناسب (2 يا 3 ساعت با توجه به شرايط) ترک کرده تا غلظت گاز فسفين به حد استاندارد برسد. پس از پايان هوادهي، بقاياي فسفين را امحاء كرده و گواهي نظافت را كه نشان دهنده بي خطر بودن ساختمان براي كارمجدد است، صادر ميشود.
1-9- تميز كردن و آماده سازي غلات
قبل از نگهداري غله در انبارها ابتدا بايد از عدم آلودگي دانه و محل نگهداري به آفات انباري اطمينان حاصل نمود. سپس دانه‏ها را بوجاري كرد و در صورت لزوم رطوبت آن را كاهش داد .
1-9-1- خشك كردن غله
براي نگهداري طولاني غلات لازم است رطوبت آن كمتر از 15 درصد باشد. بنابراين در صورت بالاتر بودن رطوبت بايد نسبت به خشك كردن اقدام نمود .
1-9-2- كنترل عوامل محيطي
در طول مدت نگهداري غله لازم است درجه حرارت و رطوبت آن بطور مرتب اندازه‏گيري و كنترل شود.
1-9-3- دوران دادن غله
چنانچه درجه حرارت غله از 32 درجه سلسيوس تجاوز نمايد، بايد نسبت به دوران غله با توجه به عوامل زير اقدام نمود:
– دماي هواي بيرون
– دماي غله
– رطوبت نسبي هوا
– رطوبت غله
اصول عمل دوران بر پايه جابجائي غله از كندوئي به كندوي ديگر با نوار نقاله و تجهيزات مربوط به منظور كاهش دما مي‏باشد.
1-10- تعيين آلودگي به آفات انباري در غلات
براي تشخيص آلودگي در غلات روشهاي مختلفي به شرح زير وجود دارد:
– غربال و الك متناسب با نوع غله
– مقوا با سطح موج دار
– تله‏هاي نوري
– تله‏هاي مكانيكي
– تله‏هاي شيشه‏اي رنگي
– تله‏هاي آغشته به مواد شيميايي
– نگهداري نمونه غله در ظرف و شرايط خاص
ـ آلودگيهاي پنهان در غلات
براي تشخيص آلودگيهاي پنهان غلات به حشرات مي‏توان از روشهاي گوناگون مانند شناور ساختن، خردكردن، له كردن، استفاده از معرفهاي شيميايي مثل نين هيدرين , تعيين دي اكسيد كربن و بكارگيري اشعه x استفاده نمود.
اهداف جزئي پژوهش به شرح زير است:
1- شناسايي عوامل فساد و آلوده کننده طي نگهداري در سيلو
2- تعيين درجه حرارت و رطوبت نسبي مناسب جهت ذخيره سازي بهينه گندم براي واريته هاي مورد بررسي
3- مقايسه واريته هاي مختلف گندم از نظر ويژگيهاي شيميايي
4- تعيين ميزان آفات آشکار و پنهان و آلودگي قارچي واريتههاي مختلف گندم
اهداف کلي پژوهش به شرح زير است:
1- انتخاب بهترين واريته گندم استان گلستان از نظر نگهداري در سيلو
2- تعيين دما و رطوبت نسبي بهينه طي نگهداري گندم در سيلو
3- مقايسه آلودگي ميکروبي واريتههاي مختلف گندم طي نگهداري در سيلو

فصل دوم
بررسي منابع
پژوهشهاي صورت گرفته در مورد شرايط مختلف ذخيره سازي گندم و ساير دانه هاي غلات به شرح زير است:
اسويهوس و همکاران (1997) تاثير شرايط ذخيره سازي تحت رطوبت بالا را روي محتواي ترکيبات شيميايي و ارزش تغذيهاي جوجه هاي تغذيه کننده از اين دانه ها بررسي نمودند. نتايج آنها پس از ذخيره سازي در طي سه ماه در شرايط رطوبت بالا (40 درصد) و بي هوازي نشان داد که مقدار پروتئين دانه کاهش يافته ولي محتواي اسيد آمينه ثابت باقي ميماند. تغذيه جوجه ها طي دو تا پنج هفته با غلات ذکر شده نشان داد که نسبت تغذيه به رشد با افزايش محتواي رطوبت کاهش يافته و هضم پذيري ماده افزايش يافت.
هالمن و شارپ (1994) تحقيقاتي در زمينه کاربرد امواج مايکروويو و فرکانسهاي راديويي براي از بين بردن تعدادي از حشرات روي محصولات انباري انجام دادند و اثرات سينرژيستي اين امواج را بر روشهاي متداول کنترل آفات از جمله و اتمسفر کنترل شده مطرح کردند.
بايلي (1965) اثر توام کاهش گاز اکسيژن و افزايش دي اکسيد کربن را روي مرگ و مير پنج گونه قارچ از جمله Rhizoperta dominican، در انبار غلات ارزيابي نمود. نتايج بررسي ميزان تنفس نشان داد که پنج گونه در اثر حذف اکسيژن از بين مي روند و افزايش دي اکسيد کربن به اندازه حذف اکسيژن تاثيري بر مرگ و مير قارچ ها نداشت.
اسکوبار و همکاران (1990) در مطالعه اي روي مواد غذايي از جمله گندم از نظر آلودگي به آفلاتوکسين B1 مشخص نموند که 25 درصد از نمونه هاي گندم آلوده به آفلاتوکسين B1 بوده اند.
در بررسي برگوفر و همکاران (2003) در استراليا بر روي گندم و آرد گندم از نظر فلور ميکروبي، شايع ترين کپکهاي جدا شده آسپرژيلوس، پني سيليوم و کلادوسپوريوم بودند.
در بررسي آلودگي انبارها و سيلوهاي ذخيره سازي گندم در کشور بررسي هايي صورت گرفته است:
قاسم زاده و همکاران (1389) اثر کنترلي ترکيب امواج مايکرويو با فرکانس 2450 مگاهرتز درتوان 100 وات به مدت 10 دقيقه سرمادهي را بر روي حشرات کامل Tribolium castaneum، Oryzaephilus surinamensis بررسي نمودند. نتايج نشان داد که شپشه دندانه دار نسبت به امواجمايکرويو و سرمادهي حساستر از شپشه آرد مي باشد. نتايج بررسي ميزان نفوذ امواج مايکرويو در داخل دانه هاي گندم به صورت غير خطي بوده و معادله مربوطه از نوع درجه دوم مي باشد.
هدايتي و محمدپور (1384) ميزان آلودگي نمونههاي گندم استان مازندران به آسپرژيلوس فلاووس و آفلاتوکسين را بررسي نمودند. نتايج آنها نشان داد که 7/63 درصد نمونههاي گندم به انواع آسپرژيلوس آلوده بوند و در بين گونههاي مختلف آسپرژيلوس، گونه فلاووس داراي بيشترين ميزان فراواني بود.
هدايتي (1381) ميزان مايکوتوکسين زيرالنون در گندمهاي انباري استان مازندران را مورد بررسي قرار داد. مطابق بررسي وي، 5/80 درصد نمونه ها به زيرالنون آلوده بودند.
گندم به عنوان محصولي راهبردي، همواره مورد توجه برنامه ريزان، کارشناسان و تحليل گران اقتصادي بوده است و به همين سبب مطالعات اقتصادي و فني متعددي در خصوص مشکلات توليد، مصرف، واردات و ضايعات اين محصول در کشور انجام گرفته است. نمونه هايي از مطالعات انجام شده به شرح زير ميباشند:
ذکايي آشتياني و زاهدي (1371) با استفاده از تخمين تابع هزينه حمل و نقل در خصوص چگونگي استقرار پروژه هاي ذخيره سازي، رقم حمل و نقل مضاعف گندم را 32 درصد برآورد نمودند. شيخي (1378) ضمن اشاره به اهميت کاهش هزينههاي حمل و نقل در مجموعه عمليات توزيع غلات و راه حلهايي را به اين منظور ارائه داده است که از آن جمله مي توان رعايت فاصله اقتصادي، متراکم سازي ظرفيتهاي ذخيره سازي و حذف تردد مضاعف بين مراکز خريد و ذخيره سازي کارخانه هاي آرد و مراکز مصرف را نام برد.
کياني (1380)، به منظور بهينه سازي حمل و نقل گندم از مراکز استانها و مراکز ورود گندم به ايران به مراکز ذخيره سازي و از آنجا به مناطق مصرفي، يک الگوي حمل و نقل ارائه کرد. يافته ها نشان داد که در صورت استفاده از الگوي بهينه ميتوان هزينه هاي حمل و نقل را به ميزان 5/13 درصد کاهش داد.
کرمي اسبو و مير ابوالفتحي (1387) به منظور بررسي ميزان آلودگي گندم استان گلستان به زرالنون، از 175 نمونه گندم در سراسر استان گلستان طي مراحل مختلف، قبل از برداشت، قبل و پس از دو ماه انبار در سيلوهاي محل نمونه برداري کرده و ميزان زرالنون آنها با استفاده از HPLC اندازه گيري شد. نتايج اين بررسي نشان داد که 15 نمونه از 175 نمونه (86% نمونهها) آلوده بودند، گستره آلودگي ng/g 104-39 و ميانگين آلودگي در نمونههاي آلوده ng/g 72 بود. به طور کلي درصد نمونههاي آلوده کم و ميزان آلودگي نيز پايين تر از حد توصيه شده بود.
سحري و همکاران (1384) به منظور تعيين زمان مناسب انبار ماني برخي ارقام گندم به منظور افزايش کيفيت نانوايي نشان دادند که نگهداري ارقام گندم براي مدت 50 الي 65 روز پس از برداشت باعث بهبودي معني دار در شاخصهاي کيفيتي گندم جهت توليد نان از جمله عدد زلني، انديس گلوتن، استقامت خمير، ارزش والريمتري، ميزان جذب آب کم و حجم نان حاصل از آن ميشود.
2-1- روشهاي مبارزه با آفات انباري
منظور از مبارزه با آفات انباري در درجه اول از بين بردن آفات و در درجات بعد جلوگيري از رشد آفات و محدود ساختن فعاليت آنها در طول نگهداري غله مي‏باشد. براي اين منظور از روشهاي مبارزه فيزيكي، مكانيكي و شيميايي استفاده مي‏شود.
2-1-1- روشهاي فيزيكي و مكانيكي
شامل تغيير دما ( سرما و گرما) تله‏هاي مكانيكي، تله‏هاي آغشته به چسب، دستگاههاي مكش، الك كردن، هوادهي، چرخ دادن و استفاده از باد شديد مي‏باشد .
يادآوري: روش پرتودهي در برخي از كشورها كاربرد داشته، لكن باتوجه به اثرات سوئي كه ممكن است ايجاد نمايد، توصيه نمي‏گردد.
2-1-2- روشهاي شيميايي
سموم شيميايي مجاز مي‏تواند به صورتهاي مختلف در سيلو و انبارها طبق آخرين دستورالعمل‏هاي سازمان حفظ نباتات مورد استفاده قرار گيرد. در صورت استفاده از سموم گازي شكل (فوميكاسيون) مي‏توان از استاندارد شماره 2493 ( آئين كار ضد عفوني غلات ) بهره گرفت.
-تمام غلات جزء خانواده Poaceae قرار دارند و زير خانواده غلات اصلي Pooideae مي‏باشد در حاليكه زير خانواده ارزن Panicoidea و ذرت Andropogonoideae مي‏باشد (مهري، 1389).
با توجه به اينکه امروزه به منظور نگهداري دانه هاي گندم از سيلو استفاده ميشود و نظر به اينکه حفظ تازگي محصول به مدت طولاني مستلزم کنترل عوامل محيطي سيلو و شناسايي و پيشگيري از عوامل ايجاد کننده فساد و آلودگي است، در پژوهش حاضر سعي بر اين است که عوامل فساد و آلودگي طي نگهداري واريته هاي مختلف گندم استان گلستان شناسايي و مقايسه گردد.
فصل سوم
مواد و روشها
3- مواد و روشها
3-1- نمونه برداري و ذخيره سازي
به منظور تهيه نمونههاي گندم مورد آزمايش از واريتههاي مختلف، سه نوع واريته مشهور استان گلستان به نامهاي کوهدشت، لاين 17 و n 8019 از مزارع سطح استان، در شرايط يکسان آب و هوايي جمع آوري شدند. پس از جمع آوري، واريتههاي گندم به منظور نگهداري و انبار، به ميزان مساوي توزين شده و به سيلوهاي بتوني مخصوص و مجهز به کنترل شرايط دما و رطوبت نسبي هوا، انتقال يافتند. سپس در هر بار انجام آزمونها، از هر واريته به طور تصادفي طبق استاندارد نمونه برداري (3735) نمونه برداري شده و آزمونهاي مختلف بر روي آنها انجام شد.
در مرحله بعد، هر يک از واريتهها به سه دسته تقسيم شده و هر دسته در شرايط دمايي و رطوبت نسبي تعيين شده (دماهاي 15، 25 و 35 درجه سانتيگراد، رطوبتهاي نسبي 45، 55 و 65 درصد) نگهداري شدند.
سپس طي سه ماه، به صورت ماهانه نمونه گيري از گندمهاي انبار شده در سيلو صورت گرفته و آزمونهاي فيزيکو شيميايي و ميکروبي مورد نظر مطابق با روشهاي استاندارد به شرح زير بر روي نمونهها انجام شد.
3-2- روشها
3-2-1- اندازه گيري دما
دماي انبارها به صورت ماهانه و طي هر بار نمونه برداري با استفاده از چند دماسنج معمولي كه در ارتفاع 5/1 متري از كف انبار نصب شده بودند، اندازهگيري شد (يونسي و همکاران، 1391).
3-2-2- اندازه گيري رطوبت نسبي
رطوبت نسبي انبارها نيز با استفاده از رطوبت سنج(Tash، آلمان) اندازه گيري شد. براي اين منظور پس از كاليبره كردن رطوبت سنج در هر بار نمونه برداري، حداقل و حداكثر رطوبت محيط انبار با استفاده از چند رطوبت سنج اندازه گيري شد (يونسي و همکاران، 1391).
3-2-3- جداسازي آفات آشکار
ابتدا براي جداسازي آفات و برخي از ناخالصيها از نمونههاي برداشت شده، از روش الك كردن استفاده شد. در اين روش نمونهها داخل الک ريخته شد و با اين کار، سنگ و کلوخ و اجسام خارجي از جمله قطعات حشرات يا



قیمت: تومان


پاسخ دهید