بخواهد و مناسب باشد كه از فرشتگان در حجاب باشد و طبق روايات اهل‌بيت( در مواقعي خداوند بين عبد و فرشتگان حجاب قرار مي‌دهد. امام صادق( فرمودند: «اشكالي در ياد خدا در حال بول نيست، پس همانا ذكر خدا در همه حال نيكوست.»398 چه بسا بسياري از عبادات در اوقاتي منع شده است، اما ترك ياد خدا در هيچ حالي شايسته نيست.399 اميرالمؤمنان( در دعاي كميل مي‌فرمايند: «أنت الشاهد لما خفي منهم»، بخشي از وجود انسان در دايرة فهم و احاطة فرشتگان هم خارج است، حتي طبق برخي احاديث قدسي، خداوند انسان گنه‌كار را در پرده‌اي و حجابي از پيامبر اكرم( و اهل‌بيت( قرار مي‌دهد، اما هيچ‌گاه بنده در حجاب از پروردگار نيست و انسان هرگز نبايد بخواهد به جهت حيا از پروردگار يا مانند آن در حجاب از خداوند قرار گيرد لذا فرمودند «لا بأس بذكر الله و أنت تبول» و اين معني را فقط از طريق تعليم اهل‌بيت( مي‌توان دريافت. دوام ذكر، بلكه دوام هر عملي كه سالك براي خود قرار مي‌دهد، مورد تأكيد اهل‌بيت( است.400 امام صادق( فرمودند: اگر شخصي عملي را برگزيد، پس تا يك سال در آن مداومت كند و پس از يك سال اگر خواست به عمل ديگري مبادرت ورزد و دليل آن اين است كه با آن عمل شب قدر را درك كند».401 حتي از روايات استفاده مي‌شود كه سالك ممكن است عملي را بر خود لازم و واجب كند، عملي كه از اذكار و عبادات مستحبه است و با اين حال فرمودند قبل از دوازده ماه آن عمل را رها نكند.402 از امام رضا( از انسان پست (سَفَله) پرسيدند، فرمودند: «من كان له شيء يلهيه عن الله؛ انسان پست كسي است كه چيزي داشته باشد كه او را از خدا بازدارد». در مناجاتها و ادعيه از خداوند دوام ذكر، وله و عطش به ذكر، و الهام ذكر در خلوت و جلوت خواسته شده است.403 در مناجات ذاكرين امام عرضه مي‌دارد: خداوندا ذكر خويش را در خلوت و جلوت و شب و روز و آشكار و نهان و در خوشي و ناخوشي به ما الهام كن.404
مجلس ذكر: اجتماع سالكان در مجلس ذكر در جذب فيض الهي و نزول بركات معنوي بسيار مؤثر و مورد توصيه اهل‌بيت( است405. به تعبير اهل معرفت نفوس مجتمع متحد، اثر يك نفس كلّي الهي قوي را داراست. و از فضيلتهاي نماز جماعت و حلقه‏ ذكر و اجتماع در دعا اين است كه هر انساني يك صفت يا بيشتر از اوصاف خوبي و كمالات انساني را دارد، انسانهاي گرد آمده در صلاة و ذكر و دعاء مانند يك انسان كامل و يا ظلّ و مثال او را تشكيل مي‏دهند كه آن مجتمع نزول بركات خواهد بود.406 مجالس ذكر داراي آداب خاصي است كه برگرفته از روايات اهل‌بيت( است. حضور با طهارت، نشستن در هيئت نمازگزار (رو به قبله به حالت تشهد)، پرهيز از كلام و خواطر دنيوي، سكوت همراه با تفكر، قرائت قرآن، اوراد و اذكار در شريعت، ادعيه و مناجاتهاي مأثوره مهمترين آداب و محتواي مجلس ذكر است.
نمونه‌هايي از اين جلسات مي‌تواند با عنوان جلسه قرائت قرآن همراه بكاء407، حلقات ذكر408، ختم صلوات، قرائت حديث كساء409، دعا410، و مانند آن در تعاليم اهل‌بيت( يافت.
زمانهاي خاص ذكر: اهميت و اسرار مناسبت‌هاي زماني در سلوك و عبادت و دعا اسراري ديگر از تعاليم سلوك اهل‌بيت( است. به تعبير سيد بن طاووس زمان‌هاي پذيرش دعا اسراري است كه تنها با رازگشايي معصوم فهميده شود.411
آنچه از احاديث اهل‌بيت( و اعمال اوراد خاص براي ماه‌ها سال استفاده شود، اينكه ماه‌هاي سال همانند مراحل و منازل سلوكي و تكامل روحي هستند كه در هر كدام از اين منازل ذخائر و گنج‌ها و جواهر قرار داده شده است تا سالكان اين مسافت طولاني سلوك الي الله را با تنوع حالات و ذخائر متنوع كه در شريعت و احاديث قرار داده شده طي كنند.412 گويي خداوند بر اساس مصالح و اسراري كه به حال بندگان سودمند است، اوقات متفاوتي و ويژه‌اي براي سلوك در طول سال و در ساعات شبانه‌روز قرار داده است. و سالك بايد در اوقات خاص بر تلاش و مراقبت و طهارت خود بيفزايد و بار سلوك و توشه راه برگيرد و در اوقات ديگر بر اساس رحمت حق با اين ثمره و توشه و با روح و رحمت و آسايش كه خدا قرار داد ه به سير ادامه دهد. و بايد توجه داشته باشد كه در اوقات خاص به غير آن نپردازد و آن را تضييع نكند. سلوك در ساعات شبانه‌روز اوقاتي مانند سحر و شب غنيمت است در ايام سال مانند ماه رمضان، شعبان، رجب، دهه ذي‌الحجة و مانند آن فرصت برگرفتن توشه است. برخي مناسبتهاي ويژه چون مواليد يا شهادت معصومين، اوقات خاص زيارت مشاهد مشرفه و عتبات بخشي از اعمال سلوكي را دربر دارد.
سلوك سالانه: آنچه از روايات و ادعيه و مناجاتها درمي يابيم آغاز سال معنوي و تولد معنوي هر سال با ماه رجب آغاز مي‌گردد و اوج اين معنويت در ماه مبارك رمضان و اوج آن هم در شب قدر است. به طوري كه اهل دل توشه يك ساله خود را از اين ماه بر مي‌دارند؛ 413 ماه رجب و شعبان هم زمان آمادگي روحي براي تمتعات معنوي ماه رمضان است ماه رجب ماه كشش است و جذبه و ماه شعبان ماه كوشش است و سلوك و ماه رمضان ماه چشيدن است و فناء به تعبير زيباي خواجه عبدالله انصاري: «اي جوانمرد رجب ماه‏ نوشش‏ است و شعبان ماه كوشش است و رمضان ماه بخشش است.»414 در تعابير روايات، رجب ماه استغفار و شعبان ماه صلوات بر پيامبر و اهل‌بيت( او و رمضان ماه تهليل و تكبير ذكر شده است.415
سلوك ماهانه: خصوصيات و اعمال ويژه شب و روز اول و آخر هر ماه قمري، اعمال خاص ايام البيض هر ماه، سه روز روزه در هر ماه با ترتيب خاص و اعمال ويژه هر ماه بخشي از اذكار و اعمال خاصي است كه به صورت دوره‌هاي متناوب ماهانه تكرار مي‌شود. < br /> سلوك هفتگي: در مجموعه تعاليم اهل‌بيت( شب و روز جمعه416 از بهترين اوقات هفته به‌شمار مي‌رود. عرضه اعمال بر امام عصر در روز دوشنبه و جمعه، توجه به روزهاي هفته و اقتضائات هر كدام وادعيه مناسب با هر روز از هفته، تعلق هر روز از هفته به يكي از معصومين( و ضيافت سالك توسط صاحب آن روز417 نوعي محاسبه و مراقبه سلوكي روزانه را در بردارد
سلوك روزانه: توجه به روز و شب و اقتضاي سلوكي هر كدام418، جايگاه خاص شب و بويژه سحر در سلوك و تهجد، اهميت سلوكي بين الطلوعين، وقت زوال و غروب، اعمال و اوراد و اذكار ويژه هر ساعت از شبانه روز اسراري است كه در ادعيه و روايات اهل‌بيت( به آن اشارات لطيفي شده است.
گفتار دوم: دعا و مناجات عالي‌ترين تبلور ذكر
دعا و ذكر: دعا عالي‌ترين تبلور و ظهور ياد خدا است. امام سجاد(، انس و راحتي خود را در مناجات با خدا مي‌داند419 و عرض مي‌كند: خداوندا با ياد تو دلم زنده مي‌گردد و با مناجات با تو سوزش خوفم، خنك مي‌گردد. 420ارتباط و مخاطبه روحي ميان انسان و معبودش را مناجات گويند. اين ارتباط به حالت‌هاي متفاوتي تبلور مي‌يابد. احساس پشيماني، بازگشت، اندوه، ترس، پناه بردن، اميد، رغبت، اطمينان، تسليم، رضايتمندي، سپاس، خاكساري، شوق، شوريدگي، عشق، دهشت، حيرت، هيمان، بي‌خودي، لقاء، وصال و… نمونه‌هاي اين احوال انسان در مقام نيايش است. به‌طور كلي اين احوال كه متجلي جمال و جلال حق است به دو گونه متفاوت قبض و بسط يا انس و دهشت صورت مي‌گيرد. 421 دعا از به معنی فراخواندن، دعوت كردن، گوش دادن و در اصطلاح خواندن خداوند براي طلب آمرزش، برآورده شدن حاجات، نیایش كردن، مدح و ثنا، تضرّع و خشوع است؛ نجوي به معني بيخ گوشي حرف زدن، سخن سرّي گفتن، راز گفتن پنهاني و در اصطلاح نوعي راز و نياز بين عبد و پروردگار است مناجات از باب مفاعله و طرفيني است. مناجات بنده و خدا دوطرفه است وقتي كه بنده براي مناجات با حق خلوت گزيند و خداوند خلوتخانه دل را خالي از اغيار بيند در عقل و جان بنده به مناجات و سرّگويي پردازد. 422 دعا تبلور عبوديت و ارتباطي عميق و بي‌واسطه و گفتگويي دو سويه بين عبد و پروردگار است. نيايش همواره خواستن نيست، نيايش در بسياري از فرازهاي دعاي عرفه، كميل، شعبانيه و… خواندن بدون خواستن است. عبادت در درجه عاليه آن به خواندن خداست و نه درخواست كردن. مقام مناجات پس از دوام ذكر به عبد موهبت شود؛ در حيث قدسي آمده كه: هرگاه اشتغال دائمي بنده‌ام به من را دانستم، پس او را متمايل به درخواست و مناجات با خود كنم.423
ارتباط هميشگي: يكي از دل‌خنكي‌ها و سرور و دلگرمي سالكان، امكان ارتباط هميشگي با خداست. بر اساس تعاليم اهل‌بيت( ارتباط با خدا مكان و زمان معيني ندارد.424 پيش از اين بر اساس روايتي از امام صادق( بيان شد، كه سالك، در همه حال اجازه ياد حق دارد، بلكه ياد خدا در همه حال ممدوح است. امام سجاد( خداوند را بر امكان ارتباط دائمي با حق سپاس گفته عرضه مي‌دارد: «شكر خداوندي را كه هر زمان بخواهم او را ندا كرده، نيازم را با او در ميان مي‌گذارم، و هر گونه كه بخواهم با او خلوت كرده بدون هيچ واسطه‌اي با او سرّ گويم، و او حاجتم را برآورد».425 باب دعا همواره گشوده و خداوند همواره در موضع اجابت و منتظر دستگيري، بلكه در كمين‌گاه شكار است و بندگان را شكار مي‌كند.426 در زيارت امين الله مي‌خوانيم: راه‌هاي طالبان تو به سويت باز و درهاي اجابت به روي آن‌ها گشوده و دعاي نجواكننده با تو مستجاب است. توبة كسي كه به درگاهت بازگردد پذيرفته شده، فريادرسي تو، براي فريادخواهان مهياست و ياري تو براي ياري‌طلبان ارزانيست.427
غنج و دلال: يكي از الطاف خداوند به سالك تجلي جمالي و توجه به عبد با وجه كريمانه است. اين تجلي كريمانه كه به‌صورت رأفت، بخشيدن گناهان، گذشتن از خطايا، پوشانده اعمال قبيح، حلم در برابر جرائم و مانند آن تجلي مي‌كند موجب انس، جرأت بر توبه428 و بازگشت به‌سوي حق و حتي غنج و دلال429 سالك مي‌شود و در مقام دلال با خداوند عرض مي‌كند كه خداوندا فريفته شدن من، اصرار بر گناهان و جرأت بر خطايا معلول رحمت، رأفت، عفو و گذشت، سرعت رضايت و اجابت توست. بلكه با همة معاصي طمع به رحمت تو كرده، خواستار اجابت همة آرزوهايم هستم.430 و پرده پوشي تو مرا به طمع انداخته، آنچه شايسته آن نيستم از تو درخواست كنم، بلكه اگر در اجابت خواسته‌ام، كندي احساس كنم، از روي نادانيم به تو عتاب كنم.431 امين الاسلام طبرسي در تفسير مجمع البيان در ذيل آيه «يا أَيهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ» ضمن بيان كلمات عرفا و صوفيه در مورد اين آيه بيان لطيفي دارد وي مي‌نويسد: و البتّه خداوند سبحان فرمود (الكريم) و اسماء و صفات ديگر خود را نفرمود. براي اينكه گويا جواب را به بنده تلقين نموده تا بگويد: مرا را كرم تو فريفته است.432
از احوال ديگر داعي كه غالبا پس از انس با حق و ناز و كرشمه بر او روي آورد حال تملق433 و تمجيد است.434 در اين مقام سالك داعي همه خوبي‌ها را از خداوند و همه بدي‌ها را از خود داند و نجوي مي‌كند كه هميشه خوبي تو به من رسيده و بدي من به سوي تو بوده است.435 از من آنچه شايسته آنم يعني لئامت و از تو آنچه شايسته آني يعني كرامت بيرون طراود.436 آنگاه مي‌خواهد فرياد زند كه من چنين خدايي دارم و او را دوست دارم.437 نتيجه اين انس و تملق و ناز، بيرون رفتن همه ترسها و دردها از دل سالك است و اين مناجات آبي است بر آتش خوف سالك خسته دل.438
شب موعد مناجات:
امام حسن عسكري وصول الي الله را سفري معرفي فرمودند، كه تنها با مركب شب به مقصد مي‌رسد؛439 بر اساس تعاليم اهل‌بيت( شب و به‌ويژه هر چه به موقع سحر و طلوع فجر نزديك شود به خلوت و تحجد و استغفار سفارش شده است. موعد مناجات و راز گويي و سر شنوي در خلوت دل و جان است و اين خلوت از اغيار در شب مهيا مي‌شود اهل معرفت گفته‌اند «ليل غيب است و انسان را به غيب و باطن مي‌كشاند»440
شب‌خيز كه عارفان به شب راز كنند

گرد در و بام و دوست پرواز كنند
در نزد اهل معرفت شب براي ذكر و خلوت و فكر و دعا و سلوك جايگاه ويژه‌اي دارد. روز به‌خاطر اشتغال به ضروريات حيات مانند كسب معاش، تعليم و تعلم و خورد و خوراك، فراغ بال دشوار است. اما شب هنگام سكوت و پوشيدگي و آرامش است. (و جعلنا نومكم سباتا وجعلنا الليل لباسا و جعلنا النهار معاشا) و انسان سالك را به خلوت مي‌كشاند و اين وحدت و خلوت انسان را به مقام توحيد

دسته بندی : پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید