ه کارگیری انواع آیرونی در آثار متقدم ادبیات نمایشی ایران کدام است؟
۱-۴- فرضیه ها
هر چند که این تحقیق بنا به ماهیتش – که بررسی یک تکنیک نگارشی است – نیاز بنیادینی به فرضیه ندارد، اما اگر – بنا به تعریف – فرضیه ها را پاسخ های ابتدایی به پرسش های مطروحه تحقیق بدانیم، در تحقیق پیش رو با فرضیه های زیر مواجه هستیم که در طول فصول آینده، اثبات یا مردود خواهند شد:
* وجود آیرونی موقعیت – برگرفته از ادبیات کلاسیک ایرانی – در نمایشنامه های آیرونیک متقدم
* وجود آیرونی کلامی – برگرفته از نمایش های شادی آور ایرانی – در نمایشنامه های آیرونیک متقدم
*استفاده نمایشنامه نویسان متقدم ایرانی از آیرونی به عنوان یکی از تکنیک های بیان غیر مستقیم در پوشش طنازی های کلامی (با توجه به تصدی شغل دولتی از سوی هر دو نمایشنامه نویس)
*استفاده نمایشنامه نویسان متقدم ایرانی از آیرونی در جهت استفاده از موقعیت های متناقض نما برای افزایش تاثیر گذاری متن (با توجه به تصدی شغل دولتی از سوی هر دو نمایشنامه نویس)
۱-۵- روش تحقیق
روش تحقیق مطالعات کتابخانه ای بر مبنای تحقیق بنیادی نظری، توصیفی تحلیلی می باشد که بر اساس روال تمام تحقیقات کتابخانه ای، منابعی که به صورت کتاب، ترجمه، مقاله، مجله و نیز در صورت لزوم منابع لاتین (فرانسه – انگلیسی) در زمینه آیرونی، ادبیات نمایشی و هر آنچه که مربوط به پایان نامه می باشد مورد مطالعه قرار خواهد گرفت. تحلیل اطلاعاتی که از طریق مطالعات کتابخانه ای جمع آوری شده اند می تواند ما را به پاسخ هایی برای پرسش های اصلی و فرعی تحقیقمان برساند.
۱-۶- پیشینه پژوهش
پایان نامه سرکار خانم اکرم قاسمپور مربوط به سال ۱۳۶۹ در مقطع کارشناسی و به راهنمایی استاد فریندخت زاهدی در دانشگاه تهران موجود است که ترجمه کتاب Irony and ironical نوشته D.C.muck می باشد. همچنین تنها پایان نامه ای که در مقطع کارشناسی ارشد، آیرونی را در ادبیات نمایشی بررسی می کند، پایان نامه سرکار خانم راضیه احمدی سعدی است که در مطالعات خود، آیرونی را معرفی کرده و سپس مصادیق آن را در ادبیات فارسی- تمرکز بر شاهنامه – مورد بررسی قرار داده است. در بخش پایانی تحقیق، به بررسی حوزه و کارکرد آیرونی در نمایش و نحوه آیرونیک شدن متن، بازیگر و تماشاگر پرداخته و در انتها به چند نمونه از نمایشنامه های آیرونیک معاصر ایرانی اشاره کرده اند.
۱. آیرونی و بازتاب آن در گزیده ای از نمایشنامه های معاصر ایرانی ** استاد راهنما: فرهاد ناظر زاده کرمانی ** استاد مشاور: مصطفی مختاباد ** دانشجو: راضیه احمدی سعدی ** دانشکده هنر دانشگاه تربیت مدرس ** ۱۳۸۰
در ارتباط با موضوع آیرونی در ادبیات و هنرهای تجسمی، در مقطع کارشناسی ارشد سالهای اخیر، چند مورد پژوهش انجام شده است که مطالعه آنها می تواند در فهم صحیح مفهوم آیرونی موثر باشد.
۲. آیرونی در ساختار مثنوی مولوی بر مبنای نظریه نقد نو ** استاد راهنما: سیروس شمیسا ** استاد مشاور: حسین پاینده ** دانشجو: زهرا بهره مند ** دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه علامه** ۱۳۸۸
۳. آیرونی در خمسه حکیم نظامی گنجوی ** استاد راهنما: علی صفایی ** استاد راهنما: فیروز فاضلی ** دانشجو: رضا اقدامی ** دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه گیلان ** ۱۳۹۱
۴. بررسی تطبیقی طنز و آیرونی در سه اثر کلیله و دمنه، مرزبان نامه و بهارستان ** استاد راهنما: احمد سنچولی ** استاد مشاور: علیرضا محمودی ** دانشجو: فتاح علیپور اسماعیلی اناری ** دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه زابل ** ۱۳۹۱
۵. آیرونی و جایگاه آن در شاهنامه فردوسی ** استاد راهنما: محسن پورمختار ** استاد مشاور: سید علی قاسم زاده ** دانشجو: شهلا گراشی ** دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه ولیعصر رفسنجان ** ۱۳۹۱
مقالاتی که در ارتباط با موضوع آیرونی نگاشته شده اند نیز به شرح زیرند:
۱. بخش اول: کنایه، ادبیات نمایشی و تئاتر، منصور ابراهیمی، نشریه هنر و معماری، ۱۳۸۳، شماره ۳۸
۲. بخش دوم: تاریخچه و انواع کنایه، کنایه، ادبیات نمایشی و تئاتر، منصور ابراهیمی، نشریه هنر و معماری، تابستان ۱۳۸۴، شماره ۳۹، ص ۱۷۶-۱۸۹
۳. بخش سوم: رمانتیکهای آلمان، کنایه، ادبیات نمایشی وتئاتر، منصور ابراهیمی، نشریه هنر و معماری، پاییز و زمستان ۱۳۸۴، شماره ۴۰، ص ۱۸۲-۱۹۹
۴. آیرونی و آیرونیکال، ماک.دی.سی، مترجم اکرم قاسمپور و صمد چینی فروشان، سروش، سال ۱۹، شماره ۸۳۷، شهریور ۱۳۷۶، ص ۱۶-۱۹
۵. آیرونی و آیرونیکال چیست؟، ماک.دی.سی، مترجم صمد چینی فروشان و اکرم قاسمپور، سروش، سال ۱۹، شماره ۸۳۵، مرداد ۱۳۷۶، ص ۳۲-۳۵
فصل دوم
آیرونی، تعاریف و پیشینه
الف) آیرونی (تعاریف و عناصر)
تری ایگلتون۲ در کتاب “نظریه ادبی” اش ادبیات را مجموعه نوشته هایی تعریف می کند که در قالبهای مختلف داستان، رمان، شعر و … عرضه شده باشند. او صحبتش را بدین گونه ادامه می دهد که “بسیاری در تعریف ادبیات، بر تخیلی یا واقعی بودن داستانهای ادبی تاکید کرده اند. اما شاید بتوان ادبیات را نه بر مبنای داستانی یا تخیلی بودن، بلکه بر این اساس که زبان را به شیوه خاصی به کار می گیرد تعریف کرد. به موجب این نظریه، ادبیات نوعی نوشته است که به گفته منتقد روس، رومن یاکوبسن۳، نمایشگر “در هم ریختن سازمان یافته گفتار متداول است.” (ایگلتون، ۴:۱۳۹۲) ادبیات، زبان معمول را متحول کرده و قدرت تاثیر گذاری آن را چند برابر می کند. ادبیات زبان معمول را با تکیه بر تکنیک هایی از گفتار روزمره منحرف می نماید. به گفته تری ایگلتون، “به بیان فنی زبان شناسان، در ادبیات، بین دال ها و مدلول ها، دلالت مستقیم وجود ندارد، یعنی آنچه توجه مخاطب را جلب می کند خودِ کلام است نه معنای آن. کلام توجه آدمی را به خود جلب می کند و موجودیت مادی خود را چنان به رخ می کشد که جملات روزمره توانایی آن را ندارند.” (همان:۵) نویسندگان و شعرا با استفاده از تکنیک های متنوعی چنین ویژگی در اثر خود ایجاد کرده و آن را در زمره آثار ادبی قرار می دهند. یکی از این تکنیک ها، آیرونی است.
۲-۱- مفهوم آیرونی
آیرونی در کتاب “مقدمه ای بر طنز و شوخ طبعی در ایران” نوشته دکتر علی اصغر حلبی به این صورت تعریف شده است: “معادل واژه طعنه یا طنز در زبان انگلیسی irony است که از لحاظ لغوی به معنی ریا، تقیه و فریب کاری است و در اصطلاح، به کار بردن منظم یک واژه به دو معنی است. و گفته اند که طنزگوی برای خود دو نوع شنونده یا خواننده فرض می کند: یک گروه که به ظاهر معنی یا معنی ظاهر فریفته می شوند و گروه دیگری که معنی پنهانی را می گیرند و همراه با فریبنده یا طنزنویس بر فریب خورده می خندند. “(حلبی، ۱۳۶۵: ۹۲) سیما داد هم در کتاب “فرهنگ اصطلاحات ادبی” آیرونی را به معنای صناعتی در نظر می گیرد که نویسنده یا شاعر بواسطه آن، معنایی مغایر با بیان ظاهری آن در ذهن متبادر می کند. به طور کلی طنز از نظر معاصران یک شیوه بلاغت است و عبارت است از مورد نظر قرار دادن چیزی و ابراز چیزی دیگر، طنز یعنی بیان یک منظور در قالب سخنی که با آن تضاد دارد. به طور کلی آیرونی یکی از اصطلاحات نقد ادبی است که معولاً وقتی اتفاق می افتد که از کلام، معنای دیگری غیر از معنای بیان شده بر آید که معمولاً این معنا وارونه یا مخالف کلام اصلی است.در واقع آیرونی نوعی ایهام و دوپهلویی توام با طنز در کلام یا موقعیت است. آیرونی به وارونه گویی، وارونه نمایی، ریشخند، شوخی و … ترجمه شده است. شاید اولین تعبیر برای آیرونی، تعبیر کالین دی سی ماک۴ باشد که می گوید: “آیرونی یعنی گفتن چیزی برای رساندن معنی مخالفش.” (ماک، ‌۶:۱۳۸۹) این نکته بسیار مهم است که فراموش نکنیم آیرونی یک تکنیک ادبی است، اما نقیضه سرایی و طنز انواع ادبی هستند که می توانند از این تکنیک نیز بهره ببرند. پس هم معنی دانستن آیرونی با طنز یا نقیضه سرایی نمی تواند درست باشد.
از نظر دی سی ماک، ‌ موقعیت های آیرونیک را طنزپردازی که هدفش افشای ریاکاری، تجاهل، خوش باوری، توجیه تراشی یا خود پسندی افراد – قربانیان آیرونی – است می تواند خلق یا عرضه کند، ‌آن هم به گونه ای که موجب خنده و شادی مخاطبان و در عین حال پند گرفتن آنها شود. قربانی آیرونی – شخصی که هدف آیرونی پرداز قرار می گیرد -، سپر بلای جامعه شده و به جای همه مورد مواخذه قرار می گیرد. نقصان هایش – که ممکن است افراد بسیار دیگری نیز به آنها دچار باشند – پیش چشم مخاطب قرار گرفته و حماقت هایش مورد خنده و تمسخر قرار می گیرد.
بزرگ ترین لذت حاصل از آیرونی برای مخاطب، ‌علاوه بر خنده آور بودن آن، این است که آیرونی مخاطب را در موقعیت آگاهی برتری نسبت به قربانی آیرونی قرار می دهد. یعنی مخاطب شاهد وضعیتی است که از حقیقتش آگاه است اما شخصی که خود در آن وضعیت قرار دارد – قربانی آیرونی – از حقیقت با خبر نیست و همین امر که مخاطب چیزی بیشتر از کاراکترها (که در سوءتفاهم هستند) می داند، او را در لذتی عمیق غرق می کند. لذتی که در مواقعی- آیرونی های تراژیک – موجب به درد آمدن دل مخاطب و تاثیر گذاری عمیق اثر ادبی یا نمایشی می شود.
۲- ۲ – تاریخچه آیرونی
آیرونی که در ابتدا، ‌یعنی در دوره ای که توسط سقراط مورد استفاده قرار می گرفت، صنعتی بلاغی و مخصوص مباحثات بود، اکنون پیچیده ترین ابزار کار طنزپردازان شده است و تاریخ تکاملش از تاریخ ادبیات جدا نیست. دی سی ماک در کتاب “آیرونی” اش به اولین استفاده ها از آیرونی اشاره می کند. او می نویسد:
واژه آیرونی را در بعضی ترجمه های “بوطیقا”ی ارسطو برابر PERIPETEIA (وارونه شدن ناگهانی اوضاع) گذاشته اند که شاید تا حدودی معنی آیرونی نمایشی را می رسانده است. آیرونیا نخستین بار در “جمهور” افلاطون و ظاهراً به معنی فریب دادن دیگران با پرگویی و چرب زبانی آمده است(در کتاب ششم). آیرونی در چشم دموستن۵ کسی است که وانمود می کند واجد شرایط نیست تا از مسئولیتهای شهروندیش شانه خالی کند. اما ارسطو شاید با ذهنیتی که از سقراط (در جمهور افلاطون) داشت، “آیرونیا” به معنی تجاهل العارف را بالاتر از متضادش “آلازونیا” یا وانمود سازی خودپسندانه قرار داد، از نظر اخلاقی نیز، فروتنی – ولو متظاهرانه – پسندیده تر از خودنمایی است. بدین ترتیب آیرونیا از زمان افلاطون، صنعتی در فن بلاغت شد که به صورت “نکوهش از راه ستایش آیرونیک” یا “ستایش از راه نکوهش آیرونیک” مورد استفاده واقع گردید. از نظر سیسرون۶، سخندان رومی ( ۴۳-۱۰۶ ق.م)، ‌‌آیرونیا بار

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید