۱۱۸۳ جنگ ایران و روسیه رسماً آغاز شد، ‌جنگی که شکستهای پیاپی برای ایران به همراه داشت. در نهایت فتحعلی شاه از هم پیمان خود، ‌انگلیس، ‌ برای دفع روسها کمک خواست. او قبل تر هم به خاطر خوشامد انگلیسی ها، ‌‌ هر گونه ارتباط با فرانسه را قطع کرده بود. انگلیس هم با دیدن شرایط ایران، درخواست خود مبنی بر تسلط بر جزیره هرمز و همچنین بنادر خزر و بوشهر را در قبال کمک به ایران مطرح نمود و بدینسان فتحعلی شاه از کمک انگلیس مایوس شد.
از طرف دیگر، ناپلئون تصمیم داشت به انگلیس حمله کند اما انگلیس، جزیره ای بود با نیروی دریایی قوی و مجهز و حمله به آن کاری سخت بود. به همین دلیل تصمیم گرفت به مهمترین مستعمره انگلیس یعنی هندوستان حمله کند. ناپلئون برای راهیابی به هندوستان از ایران که دارای مرز مشترک با این کشور بود کمک خواست و در نهایت در ۱۱۸۶، ‌معاهده فین کن اشتاین بین ایران و فرانسه منعقد شد که مطابق آن دو کشور ایران و فرانسه علیه دولت انگلیس متحد شدند و ایران پذیرفت تا ارتش فرانسه را برای حمله به هند یاری دهد و دولت فرانسه قول داد ایران را برای بازپس گیری ایالات از دست رفته توسط روسیه یاری دهد. اولین اقدام فرانسویان در این راه، ‌ اعزام قشون، سواره و توپخانه و افسران فرانسوی برای تعلیم سپاه ایران بود. همین نقطه آغاز موج تمایل به فرانسه در ایران ‌به عنوان ناجی وطن بود که کنایات مربوط به آن در نمایشنامه های متقدم دیده می شود.
اما در راه رسیدن فرانسویان به ایران، ‌میان آنها و روسها جنگی در گرفت که منجر به شکست روسها و بسته شدن معاهده صلح تیلسیت میان آنها گردید. پیمانی که مطابق آن دولتهای فرانسه و روسیه تصمیم گرفتند از طریق ایران به هند حمله کنند. ناپلئون هم پذیرفت که مناطق تصرف شده ایران توسط روسها نصیب روسها شود چرا که اگر در اختیار انگلیسی ها قرار می گرفت منافع فرانسه تامین نمی شد! البته به جز این یک مورد، ‌سایر مفاد عهدنامه فین کن اشتاین لازم الاجرا بود!
از طرف دیگر ایران که مطابق قرارداد سیاسی ایران- انگلیس (۱۱۷۹) متعهد به همکاری با دولت انگلیس و ممنوع الورود کردن فرانسویان به نواحی جنوب و بنادر خلیج فارس بود، ‌ از طرف دولت انگلیس که با عدم حمایت فرانسویان، ‌فتحعلی شاه دوباره به آنان متمایل شده بود، ‌ تحت فشار شدید قرار گرفت و در نهایت، در ۱۱۸۷ فرانسویان، ‌ قبل از آموزش دادن سپاه ایران، ‌ مجبور به ترک خاک ایران شده و روابط دو کشور بنا بر معاهده مجمل، برای مدت ۳۰ سال قطع شد. همزمان با این اتفاق، ‌روابط روس و انگلیس هم تا حدودی بهتر شد و نمایندگان انگلیس در ایران، ‌ صاحب منصبان خود را از قشون عباس میرزای ولیعهد بیرون کشیده و هر گونه دخالت در نظام ایران را برایشان ممنوع کرد. از این مرحله به بعد، ایران طفل سرگردان بی یار و یاوری شد که به دلیل بی کفایتی شخص اول مملکت، از تمامی متحدانش رو دست خورد. فرانسه که روزی ناجی وطن به حساب می آمد، به سرزمینی دور از دسترس تبدیل شد که حمایتهایش از ایران حسرت تعدادی از روشنفکران گردید.
در ۱۱۹۱، ‌ جنگی بین فرانسویان و روسها در گرفت که روسها با به آتش کشیدن مسکوی فتح شده، ‌سپاه ناپلئون را به عقب راندند. یک سال بعد نیروهای روسیه در اصلاندوز – یکی از شهرهای اردبیل –  به سپاه عباس میرزا حمله کردند و بعد از تحمیل شکستی سخت، مهمات سپاه را هم به غنیمت بردند. روس‌ها به کمک انگلیسی‌ها تدارک آخرین جنگ با قوای جدید ناپلئون را می دیدند. ایران نیز در تهیه و تدارک قوای جدید برای حمله به روس‌ها بود ولی با وساطت انگلیس عهدنامه گلستان امضا شد که به موجب آن ایالات گرجستان و دربند، بادکوبه و شیروان و شکی، گنجه و قراباغ و مغان و قسمتی از تالش به روس ها واگذار شد و ایران از هر گونه حقوقی که بر قسمت‌های دیگر قفقاز داشت صرف نظر کرد. به علاوه ایران متعهد شد که در دریای خزر ناو جنگی نداشته باشد و روسیه تعهد کرد ولیعهد را برای رسیدن به سلطنت یاری نماید و به این ترتیب موقعیت روسیه و انگلیس تثبیت شد.
درفروردین ۱۱۹۸ کاپیتان بروس۳۵ فرمانده ناوگان انگلیسی در خلیج فارس و حسنعلی میرزا فرمانروا و والی فارس، قراردادی امضا نمودند که به موجب آن اداره امور خلیج فارس تا زمانی که ایران توان حفظ امنیت در این مناطق را ندارد، برعهده انگلیسی‌ها باشد. در آذر ۱۱۹۸ انگلیسی‌ها ناوگانی شامل شش کشتی جنگی و سه هزار ملوان به فرماندهی سر ویلیام گرانت کایر۳۶ از بمبئی عازم خلیج فارس شد و راس الخیمه و دیگر شیخ‌نشین‌های سواحل جنوبی خلیج فارس را یکی پس از دیگری تصرف کردند و در طول مدتی از ۱۵ تا ۲۰ دی ۱۱۹۸ با شیوخ نواحی شمال شبه جزیره عمان و شیخ بحرین پیمان بست تا شیوخ منطقه از ستیز و تعرض به یکدیگر بپرهیزند. بدین ترتیب مناطق مهمی از جنوب ایران هم از خاک وطن جدا شد.
در طول سالهای بعد، میان عباس میرزا و فتحعلی شاه در ارتباط با ادامه جنگ با روسها اختلاف افتاد. عباس میرزا مایل به جنگ و پس گرفتن سرزمینهای جدا شده بود اما فتحعلی شاه با اینکه در فکر آزادسازی شهرهای قفقاز بود اما حاضر نبود برای حمایت مردم و سازماندهی سپاه اقدامی نماید. مردم مسلمان و مسیحی آن منطقه از آزار روسها به ستوه آمده و نمی توانستند ذلت و حقارت را تحمل کنند و به تظاهرات ملی مذهبی پرداختند که به گفته واتسون۳۷ مورخ انگلیسی، پس از دوره نادر شاه نظیر نداشت. اما این قیام و تظاهرات نتیجه‌ای به جز تقویت روحیه استبداد ستیزی مردم نداشت.سرانجام همان ضعف فرماندهی و ناتوانی دستگاههای دولتی و ناهماهنگی سازمان حکومتی با احتیاجات و خواست‌های ملی در هنگام جنگ موجب شد دوباره همان بی‌انضباطی‌ها و تفرقه‌ها و شکست‌هایی که به دنبال پیروزی اولیه حاصل می‌آمد، دامنگیر ارتش ایران شود. سایه شوم این بی انضباطی ها و نابسامانی های دولتی، در نمایشنامه های متقدم، به شکل آیرونیکی دیده می شود.
دوره دوم جنگهای ایران و روسیه هم به شکست انجامید و عباس میرزا پیشنهاد صلح روسها را پذیرفت و معاهده ترکمنچای منعقد شد که مطابق آن ایران، خانات ایروان و نخجوان را به روس‌ها واگذار کرد و از حقوق خود برای کشتیرانی در دریای خزر محروم شد و متعهد شد تا مبلغ پنج میلیون تومان غرامت جنگی پرداخت نماید. در فصل دهم عهد نامه قرار شد تا گفتگوی تجاری به عنوان متمم عهد نامه سیاسی بین دولت‌های ایران و روسیه برقرار شود از جمله این که روسیه واجد حقوق کاپیتولاسیون – سپردن حق رسیدگی قضایی به جرایم اتباع خارجی به نماینده حقوقی همان دولت خارجی –  در ایران شد و حقوقی در مداخله در امور اتباع روس در کشور بدست آورد.
انگلیسی‌ها که قصد داشتند در ممالک آسیای مرکزی نفوذ بیشتری داشته باشند، امنیت خراسان و مرزهای هندوستان را هدف قرار می دادند. آنها تلاش می کردند تا نشان دهند علت اقدامات نظامی ایران در خراسان، تسخیر هرات به تحریک روس هاست تا مشترکاً به هندوستان حمله کنند لذا در اواخر سلطنت فتحعلی شاه، حکومت بریتانیایی هند، هیئت مفصلی از ماموران نظامی خود را به ایران فرستاد. فتحعلی شاه این هیأت را پذیرفت و با قرار دادن ارتش ایران در اختیارشان، قضیه را فیصله داد.
نا آرامی های گسسته داخلی تا اواخر دوره سلطنت فتحعلی شاه ادامه داشت. در سال۱۲۱۱ محمد میرزا پسر عباس میرزا به هرات لشکرکشی کرده و امیر آن منطقه، کامران میرزا که بنای ناسازگاری گذاشته بود را مغلوب نمود، اما به علت مرگ ناگهانی عباس میرزا، در مشهد با امیر هرات پیمان صلح منعقد نمود و بلافاصله خود را به تهران رساند و به ولیعهدی انتخاب شد.
فتحعلی شاه پس از فرستادن  ولیعهد تازه اش محمدمیرزا به آذربایجان – جایگاه ولیعهدان قاجار –  از تهران به عزم جنوب حرکت کرد تا شایعه مرگ خود را که سال قبل متعاقب فوت ولیعهد منتشر شده بود از میان ببرد و هم بقایای مالیاتی فارس را که فرمانروایش از پرداخت آن ابا داشت وصول نماید. به این دو قصد با سی هزار سوار و پیاده از تهران به کاشان رفت و فرمانروا در فین کاشان به خدمت پدر رسید، ولی به جای تمام بدهی خود فقط سیزده هزار تومان تقدیم کرد و این مسئله مزاج شاه را که علیل نیز بود بیش از پیش دچار مساله نمود و امر داد تا فرمانروا را محبوس و مامورین و مستوفیان مخصوصی برای وصول بقایا به فارس بروند و با این که حال مزاجی شاه وخامت پیدا کرده بود، جمعی از خواجه سرایان و اعیان همراه خود را نیز به اطراف برای جمع مالیات ماموریت داد. کنایات این جریان در نمایشنامه حکومت زمان خان دیده می شود.
یکی دو روز بعد از حرکت این جماعت از اصفهان فتحعلی شاه به سن ۶۸ سالگی و پس از ۳۷ سال سلطنت در اصفهان وفات یافت و جسد او را از آنجا برای دفن به قم بردند و در حرم فاطمه معصومه به خاک سپردند.
از اعمال این پادشاه به طور خلاصه می توان به موارد زیر اشاره کرد: حک کردن متن سلطان صاحب‌قران فتحعلی‌شاه قاجار ۱۲۴۴ روی الماس دریای نور که باعث کاهش ارزش این الماس شده‌است، بخشیدن الماس شاه به امپراتور روسیه به عنوان خون بهای گریبایدوف، حکاکی تصویر خود روی قسمتی از آثار تاریخی ساسانی در طاق بستان که باعث وارد آمدن خسارات عمده به آثار ساسانی شده‌است، از دست رفتن بخش‌های از آذربایجان، گرجستان، ارمنستان و سرزمینهای جنوبی ایران و… در عهدنامه‌های ترکمانچای و گلستان که به واسطه بی لیاقتی فتحعلی شاه به ایران تحمیل شد.
محمد شاه قاجار
بعد از مرگ عباس میرزا،  فتحعلی شاه قاجار با این که فرزندان بسیاری داشت به دلیل علاقه اش به عباس میرزا، فرزند او محمدمیرزا را به ولیعهدی انتخاب کرد. او به آذربایجان رفت و در تبریز در جایگاه خاصه ولیعهدهای ایران در زمان قاجاریه به تخت نیابت سلطنت تکیه زد. محمدمیرزا پس از مرگ پدربزرگش فتحعلی شاه به کمک قائم مقام دوم در تبریز به نام محمدشاه قاجار به تخت سلطنت نشست و به همراهی سفیران انگلیس و روس و سپاهی مجهز به توپ خانه به تهران رفت.
هنگامی که خبر مرگ فتحعلی شاه به گوش پسران و نزدیکان او رسید، هرکدام به سودای سلطنت در گوشه‌ای از ایران قیام نمودند. علی میرزا ظل سلطان تهران را فتح کرد و با نام “عادل شاه” به تخت پادشاهی نشست. از طرف دیگر حسین‌علی‌میرزا فرمانفرما در فارس و اصفهان، وشجاع السلطنه در شیراز عَلَم طغیان برافراشتند و مدعی پادشاهی شدند.
دو برادر محمدشاه، جهانگیر میرزا و خسرومیرزا، در اردبیل زندانی بودند، از آنجا که محمد شاه از عاقبت کار ایشان می‌هراسید، آن دو را نابینا کرد و به جنگ شجاع السلطنه حاکم فارس رفت و پس از مغلوب ساختنش کورش کرد. چندی بعد فرمانفرما حاکم اصفهان که او نیز شکست

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید